Ochrona prawna kobiet pracujących w okresie ciąży - komu przysługuje?>>
Rozpoczęcie okresu ochrony>>
Szczególny czas pracy>>
Ochrona przez zwolnieniem z pracy>>
Zwolnienia od pracy>>
Urlop macierzyński>>
Urlop wychowawczy>>
Prawo do zmniejszenia etatu>>
Przerwy na karmienie piersią>>
Uprawnienia pracownika-ojca>>

Ochrona prawna kobiet pracujących w okresie ciąży - komu przysługuje?

Ochrona prawna (określona głównie w przepisach Kodeksu pracy, dalej "KP") dotyczy wyłącznie przyszłych mam, które zawarły ze swoim pracodawcą umowę o pracę. Jeśli więc jesteś zatrudniona na inną umowę, np. umowę o dzieło czy umowę zlecenie, omawiane tu przepisy prawa pracy nie znajdą zastosowania.

Czy dotyczy to również kobiet, które dopiero szukają pracy?
Jeśli jesteś kandydatką na pracownika i bierzesz udział w procesie rekrutacji na dane stanowisko, przyszły pracodawca nie ma prawa żądać od Ciebie zaświadczenia o tym, że nie jesteś w danej chwili w ciąży. Nie może on również o to pytać ani żądać zobowiązania się (pisemnego bądź ustnego) do tego, że w ciągu najbliższego okresu (np. dwóch lat) nie zajdziesz w ciążę.

Co ciekawe, rozpoczęcie okresu podlegania ochronie zaczyna się już w samym momencie zajścia w ciążę. Choć przepisy wymagają poinformowania pracodawcy o stanie ciąży (zgodnie z art. 185 § 1 KP zaświadczenie takie powinien wydać lekarz i ma ono stwierdzać fakt oraz zaawansowanie ciąży - najlepiej jej tydzień oraz przewidywany termin porodu), objęcie przyszłej mamy ochroną prawną nie zależy od przedstawienia tego zaświadczenia pracodawcy. Już bowiem sam fakt, że zaszłaś w ciążę powoduje, iż jesteś chroniona przez prawo (nawet jeśli sama o tym nie wiesz!).

Kiedy poinformować pracodawcę o ciąży?
Jeśli chodzi o odpowiedni moment na poinformowanie szefa o tym, że spodziewasz się dziecka, to często w Twoim interesie może leżeć uczynienie tego jak najwcześniej (wówczas bez Twojej zgody pracodawca nie będzie mógł m. in. zlecać Ci pracy w nadgodzinach ani wysyłać Cię w podróż służbową). Oczywiście do takiej rozmowy musisz być przygotowana, m.in. poinformuj szefa o swoich planach związanych z pracą w najbliższych miesiącach, zastanów się też, komu przekazywać stopniowo obowiązki itp.

Ochrona kobiet w ciąży polega w szczególności na ograniczeniu czasu ich pracy, określeniu prac, których wykonywanie jest w tym stanie prawnie zabronione (np. nie możesz dźwigać czy pracować całe dnie przy komputerze), oraz zakazaniu rozwiązania z takimi pracownicami umowy o pracę (z pewnymi wyjątkami).

Szczególny czas pracy

Po pierwsze pracodawcę obowiązuje bezwzględny zakaz zatrudniania kobiety ciężarnej:
a) w godzinach nadliczbowych,
b) w porze nocnej.
Pracodawca nie może się więc od tego zakazu uwolnić nawet wtedy, gdy przyszła mama się na to godzi (w sposób wyraźny lub poprzez nie sprzeciwianie się). Jedynie poprzez wyrażenie przez Ciebie zgody pracodawca może wysłać Cię poza stałe miejsce pracy, np. w podróż służbową (powinnaś wyrazić zgodę na piśmie - na wszelki wypadek pracodawca pozostawi ją w Twoich aktach osobowych).

Czy to szczególne traktowanie kończy się po urodzeniu dziecka?
Czas ochrony nie kończy się wraz z zakończeniem ciąży i urodzeniem dziecka, gdyż każdy pracownik (zarówno kobieta, jak i mężczyzna), który ma pod swoją opieką małe dziecko (młodsze niż 4-letnie), chroniony jest przed zatrudnianiem w nadgodzinach i w porze nocnej, a także przez wysyłaniem w podróże służbowe. Pracodawca może zlecać kobiecie lub małżonkowi/partnerowi taką pracę jedynie po wyrażeniu przez nich zgody.

W okresie ciąży oraz urlopu macierzyńskiego szef nie może wypowiedzieć Ci umowy o pracę ani rozwiązać z Tobą tej umowy, nawet jeśli wypowiedzenie złożył już wcześniej (przed Twoim zajściem w ciążę) bądź z własnej inicjatywy zaproponował Ci rozwiązanie umowy za porozumieniem stron. Zakaz ten odnosi się także do wypowiedzenia (zmiany) warunków pracy (np. miejsca lub czasu pracy) i płacy (np. podstawowej pensji).

Czy są od tego jakieś wyjątki?
Przepisy przewidują pewne wyjątki od tego ogólnego zakazu, tzn. uzależniony jest on od rodzaju umowy o pracę:
a) zakaz ten nie dotyczy umów o pracę zawartych na okres próbny wynoszący 1 miesiąc (oraz krótszych) ani umów na zastępstwo (bez względu na ich długość),
b) umowy zawarte na czas określony, które miały się rozwiązać po upływie 3. miesiąca ciąży, ulegają przedłużeniu do dnia porodu (ale nie do końca urlopu macierzyńskiego); inne umowy na czas określony nie przedłużają się w ten sposób,
c) umowy na czas nieokreślony nie mogą być kobietom w ciąży bądź na urlopie macierzyńskim wypowiedziane ani rozwiązane prawie nigdy - nie dotyczy to jednak zwolnienia dyscyplinarnego z przyczyn zawinionych przez kobietę ciężarną ani ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy.

Utrwalił się również pogląd, iż umowy o pracę nie można rozwiązać także w przypadku, gdy pracownica zaszła w ciążę, kiedy pozostawała już na wypowiedzeniu.

W takim razie czy daną pracę w ogóle można zakończyć?
Omówiony zakaz nie oznacza, że stosunek pracy nie może zostać zakończony, gdyż w każdej chwili z inicjatywą taką może wystąpić sama kobieta, może ona zarówno wypowiedzieć swoją umowę o pracę, jak również zaproponować pracodawcy rozwiązanie umowy za porozumieniem stron.

WAŻNE! W sytuacji, gdy przyszła mama wniosła o rozwiązanie umowy o pracę, ale nie wiedziała, że spodziewa się dziecka, wówczas może cofnąć swoje oświadczenie (uchylić się od jego skutków prawnych) i zażądać od pracodawcy zatrudnienia jej na dotychczasowych warunkach.

Czy reguły te dotyczą wyłącznie matki dziecka?
Omówione zasady odnoszą się także do pracownika-ojca, który skorzystał z możliwości wzięcia części urlopu macierzyńskiego przysługującego matce dziecka.

Jeśli spodziewasz się dziecka, przysługuje Ci zwolnienie od pracy na przeprowadzenie badań lekarskich, które są związane z Twoją ciążą i zostały Ci zlecone przez lekarza, a nie mogą być przeprowadzone poza godzinami Twojej pracy. Za takie zwolnienie od pracy masz prawo do wynagrodzenia, tak jakbyś normalnie pracowała.
Natomiast z okazji urodzenia dziecka Twojemu partnerowi - ojcu dziecka - przysługują dwa dni zwolnienia od pracy. Poinformuj go o tym!

A w przypadku starszych dzieci?
Trzeba dodać, że pracownikowi (czyli zarówno kobiecie, jak i mężczyźnie), który wychowuje co najmniej 1 dziecko, które nie ma jeszcze 14 lat, przysługuje w każdym roku kalendarzowym zwolnienie od pracy na 2 dni. Prawo to nie jest uzależnione od Waszego stażu pracy ani od ilości dzieci, którymi się opiekujecie, ale w trakcie każdego roku kalendarzowego nie może ono przekroczyć dwóch dni - czyli może z niego skorzystać tylko jedno z Was przez dwa dni bądź każde z Was po jednym dniu. Musicie jednak pamiętać, by uprawnienie to wykorzystać do końca roku kalendarzowego (do 31 grudnia), bo nie przechodzi ono na rok następny.

Urlop macierzyński przysługuje pracującej mamie zaraz po porodzie (w zasadzie od dnia porodu) i nie jest zależny ani od zgody Twojego pracodawcy, ani od stażu pracy. Może on mieć jednak różny wymiar (długość) i tak:
a) wynosi 18 tygodni - przy pierwszym porodzie,
b) wynosi 20 tygodni - przy każdym następnym porodzie,
c) wynosi 26 tygodni - w przypadku urodzenia bliźniaków (bądź w ogóle więcej niż jednego dziecka przy jednym porodzie).
Możliwe jednak, że w najbliższym czasie urlopy te ulegną wydłużeniu (zależy to od nowelizacji Kodeksu pracy).
Jeśli Twoje dziecko po porodzie musi zostać przez dłuższy czas w szpitalu, wówczas przysługuje Ci prawo do 8 tygodni urlopu macierzyńskiego, zaś pozostałą jego część możesz wykorzystać po powrocie dziecka do domu.

Czy urlop macierzyński można uzyskać jeszcze przed porodem?
Masz możliwość wykorzystania 2 tygodni urlopu przed planowaną datą porodu (pracodawca nie może Cię jednak do tego zmusić). Po porodzie masz z kolei obowiązek wykorzystać 14 tygodni urlopu, a jego dalszej części możesz się zrzec na rzecz pracownika - ojca, który będzie wychowywał dziecko.

Czy za czas urlopu macierzyńskiego będę dostawać wynagrodzenie?
W okresie urlopu macierzyńskiego przysługuje Ci zasiłek macierzyński, który w zależności od wielkości zakładu pracy jest wypłacany przez ZUS (w przypadku mniejszych pracodawców) bądź przez pracodawcę (jako płatnika składek).

Czy zaraz po urlopie macierzyńskim trzeba wracać do pracy?
Po zakończeniu urlopu macierzyńskiego możesz domagać się od swojego pracodawcy, by udzielił Ci urlopu wypoczynkowego w odpowiedniej wysokości, a pracodawca musi Twój wniosek uwzględnić.

Co, gdy na urlopie macierzyńskim zajdę w kolejną ciążę?
Wtedy Twój urlop nie ulega przerwaniu, możesz wykorzystać go do końca i wrócić do pracy, albo jeśli lekarz tak zaleci, skorzystać z możliwości zwolnienia lekarskiego (płatnego w 100%). Po porodzie będzie Ci znowu przysługiwał urlop macierzyński (i zasiłek macierzyński).

Prawo do urlopu wychowawczego przysługuje pracownikom (kobietom i mężczyznom) "w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem". Aby móc o niego skutecznie wnioskować, trzeba mieć co najmniej 6-miesięczny staż pracy (liczony łącznie, niekoniecznie w tym samym zakładzie pracy). Urlop ten może być udzielony na max. 3 lata i może być podzielony na nie więcej niż 4 części. Nie możesz o niego wnioskować, gdy Twoje dziecko skończyło już 4 lata (wyjątkiem są dzieci niepełnosprawne).
Oboje rodzice mają również możliwość jednoczesnego przebywania na urlopie wychowawczym, ale nie dłużej niż przez 3 miesiące.
Okres przebywania na urlopie wychowawczym zalicza się do stażu pracy.
Pracownicy przebywający na urlopie wychowawczym, podobnie jak ci na urlopie macierzyńskim, są chronieni przed rozwiązaniem z nimi umowy pracę (z pewnymi wyjątkami dotyczącymi m.in. zwolnień grupowych).

A co z umowami o pracę zawartymi na czas określony?
Jeśli pracownik ma tzw. terminową umowę o pracę (na okres próbny, czas określony bądź czas wykonania określonej pracy), wtedy pracodawca udziela mu urlopu wychowawczego na czas nie dłuższy, niż wskazuje na to jego umowa. Podobnie, gdy pracownik złożył wniosek o udzielenie urlopu wychowawczego w okresie wypowiedzenia umowy o pracę - pracodawca udziela tego urlopu na czas nie dłuższy niż do końca okresu wypowiedzenia umowy.

Czy na urlopie wychowawczym przysługuje wynagrodzenie?
Niestety, czas urlopu wychowawczego jest raczej bezpłatny i z reguły nie przysługuje za ten okres wynagrodzenie ani zasiłek (w wyjątkiem rodzin w gorszej sytuacji materialnej, którym może przysługiwać zasiłek rodzinny).

A czy można w tym czasie zarabiać?
Podczas przebywania na urlopie pracownik może podjąć pracę zarobkową u dotychczasowego albo innego pracodawcy (np. na umowę zlecenie), doszkalać się lub uczyć w jakiejś dziedzinie, ale nie może to pozostawać w sprzeczności ze sprawowaniem przez niego osobistej opieki nad dzieckiem. Jeżeli pracodawca, który udzielił urlopu, dowie się, że pracownik nie opiekuje się osobiście dzieckiem, tylko wykonuje pracę dla kogoś innego albo sam się doszkala, wówczas może go wezwać do zakończenia urlopu wychowawczego i stawienia się w pracy.

Czy udzielony urlop wychowawczy muszę wykorzystać w całości?
Jeśli pracownik rozmyśli się, w każdej chwili może zrezygnować z udzielonego urlopu, musi o tym jednak wcześniej powiadomić pracodawcę (ale nie musi uzyskać jego zgody). Po powrocie do pracy powinien mieć zapewnioną pracę na dotychczasowym albo równorzędnym stanowisku (odpowiadającą jego kwalifikacjom), za takim samym wynagrodzeniem.

Co, gdy na urlopie wychowawczym zajdę w kolejną ciążę?
Wtedy Twój urlop się nie przerywa i możesz dalej z niego korzystać. Niestety, z racji przebywania na urlopie wychowawczym nie przysługuje Ci zasiłek chorobowy (nie możesz więc iść na zwolnienie lekarskie, nawet jeśli są ku temu wskazania lekarskie). Aby uzyskać to uprawnienie, powinnaś przerwać urlop i wrócić do pracy. Natomiast bez względu na Twój powrót do pracy po urodzeniu kolejnego dziecka (nawet jeśli urodziłaś na urlopie wychowawczym) będziesz otrzymywać zasiłek macierzyński za okres odpowiadający części urlopu macierzyńskiego, która przypada po porodzie.

Pracownik uprawniony do urlopu wychowawczego, który jednak nie chce z niego skorzystać, ma prawo żądać od swojego szefa zmniejszenia mu w tym okresie (czyli max. przez okres 3 lat, lecz nie dłużej niż do ukończenia przez dziecko 4. roku życia) etatu, ale nie więcej niż o połowę (tj. minimalny wymiar czasu pracy wynosi w tym wypadku pół etatu). W tym celu pracownik musi złożyć pisemny wniosek (pracodawca ma obowiązek go uwzględnić). Ale uwaga - z tego prawa nie mogą jednocześnie korzystać oboje rodzice (opiekunowie).

Po powrocie do pracy po urlopie macierzyńskim bądź wychowawczym przysługują Ci przerwy na karmienie Twojego dziecka piersią. Ich długość zależy od Twojego czasu pracy:
a) gdy pracujesz krócej niż 4 godziny dziennie, wtedy przerwa Ci w ogóle nie przysługuje,
b) gdy pracujesz między 4 a 6 godzin dziennie - przysługuje Ci jedna przerwa na 30 lub 45 min (w zależności od tego, czy karmisz jedno, czy więcej dzieci - np. urodziłaś bliźniaki),
c) gdy pracujesz więcej niż 6 godzin dziennie, wtedy przysługują Ci dwie 30- lub 45-min. przerwy (również jest to uzależnione od liczby dzieci, które są karmione).
Na Twój wniosek przerwy na karmienie mogą być udzielane łącznie lub oddzielnie. Mogą być one wykorzystywane również w ten sposób, że będziesz wcześniej kończyć pracę lub później ją zaczynać (powinnaś to uzgodnić z pracodawcą). Przerwy te są wliczane do czasu pracy, tak jak gdybyś w tym czasie normalnie pracowała (nie musisz ich odpracowywać).
Przyjmuje się, że na żądanie pracodawcy fakt karmienia piersią należy udokumentować zaświadczeniem lekarskim (powinien Ci je wystawić Twój lekarz rodzinny lub pediatra opiekujący się Twoim dzieckiem).

Ochrona i szczególne traktowanie przysługuje nie tylko pracującym mamom, ale również ojcom zatrudnionym na podstawie umowy o pracę. W szczególności będą ich dotyczyły następujące przywileje:
a) niezatrudnianie bez zgody pracownika-ojca w nadgodzinach, w porze nocnej ani wysyłanie go w podróż służbową, gdy opiekuje się dzieckiem w wieku do lat 4,
b) możliwość wykorzystania części urlopu macierzyńskiego (w przypadku zrzeczenia się przez kobietę po wykorzystanych 14 tygodniach),
c) prawo do urlopu wychowawczego (w ciągu 3 miesięcy jednocześnie z partnerką/mamą dziecka),
d) zwolnienie od pracy na 2 dni w ciągu roku kalendarzowego, jeśli wychowuje dziecko w wieku do lat 14,
e) prawo do wykorzystania urlopu wypoczynkowego bezpośrednio po urlopie macierzyńskim.
Musimy jednak pamiętać, że z wielu z ww. uprawnień może korzystać tylko jedno z rodziców, a nie oboje rodzice jednocześnie.